First they laugh, then they ask

Câu này mình học được từ một người bạn, nhỏ tuổi hơn mình và thành công hơn mình.

Mình tìm thêm thì thấy có một câu tương tự:

“First they ignore you. Then they ridicule you. And then they attack you and want to burn you. And then they build monuments to you.” — Nicholas Klein, một nhà hoạt động công đoàn người Mỹ, năm 1918.

Còn câu “First they ignore you, then they laugh at you, then they fight you, then you win” thì thường bị gán sai cho Mahatma Gandhi. Trên thực tế, các nhà nghiên cứu lịch sử chưa từng tìm thấy nó trong bất kỳ văn bản hay bài phát biểu nào của ông.

Mạng xã hội rất ồn ào, dễ tạo cao trào để đánh bẹp bất cứ người nào.

Từ góc độ cá nhân, mình thấy mỗi người có quyền theo đuổi cái mà họ tin là phù hợp với hoàn cảnh của họ, miễn là nó vẫn hợp với tình và lý của nơi họ đang sống. Người ngoài thường không có đủ context để đánh giá.

Tuy nhiên, ngồi chơi, không có skin-in-the-game mà chế giễu, chê bai người khác thì thật là thú vị. Gần như miễn phí, lại còn tăng được vị thế của bản thân. Giải trí vô cùng, đúng không.

Câu đó đã chở mình đi một đoạn rất dài

Trước khi nói gì thêm, mình muốn nói cho rõ một chuyện: câu này đã giúp mình đi được một đoạn đường rất dài, và mình mang ơn nó.

Có những giai đoạn mình không có gì nhiều để bám ngoài nó. Lúc mở lớp đầu tiên mà không chắc có ai đăng ký. Lúc đăng bài rồi ngồi đó, biết chắc trong đám người đọc có vài người đang cười. Những lúc đó mà đọc mấy câu động viên kiểu “cứ tin vào bản thân đi” thì thấy sáo và rỗng, vì nó đang hứa một chuyện mà nó không bảo đảm được. Còn câu này thì không hứa gì hết. Nó nói thẳng: ừ, bạn sẽ bị cười. Chuyện đó nằm trong kịch bản rồi, không phải dấu hiệu bạn đi sai đường.

Mình nghĩ đó mới là chỗ tử tế nhất của nó. Nó không bảo bạn rằng sự chế giễu không có thật, cũng không kêu bạn đừng thấy đau. Nó chỉ xếp cái đau đó về đúng chỗ: một khoản phí đi kèm với việc làm thứ chưa ai quanh mình làm, chứ không phải bản án nói rằng bạn sai. Với một người đang đứng sát mép, sắp đăng cái đầu tiên, sắp mở cái lớp đầu tiên, thì nhiều khi chỉ cần bao nhiêu đó là đủ để bước qua. Mình biết, vì mình đã bước qua bằng đúng câu đó.

Nếu hôm nay bạn tìm tới bài này vì vừa bị cười ở đâu đó, thì cứ giữ lấy câu đó đi. Nó chống đỡ được. Mình không định lấy nó ra khỏi tay bạn.

Mình chỉ muốn kể tiếp phần mà hồi đó không ai kể cho mình nghe: chuyện gì xảy ra sau khi bạn cầm câu đó đi thêm vài năm nữa. Vì bản thân mình, khi dựa vào nó lâu quá, có vài chỗ mình đã hiểu sai. Phần còn lại của bài là mấy chỗ hiểu sai đó.

Điều thú vị nhất không nằm ở câu nói. Nó nằm ở chỗ câu đó bị gán sai cho Gandhi.

Mình không rõ vì sao lại bị gán sai như vậy. Nhưng nếu phải đoán, mình nghĩ là vì cấu trúc của nó quá gọn: bị phớt lờ, bị cười, bị đánh, rồi thắng. Một đường thẳng, có hậu, cuối đường có công lý. Gọn tới mức nó tự tìm được một cái tên đủ uy tín để đứng giùm, rồi được truyền tay cả trăm năm mà gần như không bị kiểm tra lại. Chỉ có một chuyện nhỏ thôi: đời thật không bảo hành đoạn “then you win”.

Mà chỗ đó vẫn chưa phải chỗ đáng nói nhất. Cái đáng nói hơn là câu này sống được nhờ một mẫu dữ liệu đã lọc sạch phần thất bại. Mình chỉ nghe “first they laugh, then they ask” từ những người đã đi tới được vế sau. Còn những người bị cười rồi dừng ở đó thì đâu có viết status kể lại, nên mình cũng đâu đọc được. Thành ra bị cười không phải bằng chứng bạn đúng. Nó chỉ là bằng chứng bạn khác. Mà khác thì có thể đúng, cũng có thể sai. Chỗ này mình nói cho chính mình hồi đó nghe: có lần mình sai thiệt, và cái cười mình nhận được là cười đúng chỗ. Nó không dễ chịu chút nào, nhưng nó không giết được mình. Nó chỉ nói cho mình biết một chuyện mà mình chưa chịu nhìn.

Cái bẫy nằm ở chỗ này: nếu lấy sự chế giễu làm bằng chứng rằng mình đúng, bạn vừa dựng lên một vòng lặp không thể phản chứng. Càng bị chê càng tin mình đúng, rồi không còn dữ liệu nào chui vào được nữa. Cảm giác đó lại rất dễ chịu, nên nó dễ ở lại lâu.

Người chế giễu đang mua một free option

Nếu bạn thất bại thì họ đúng, được vỗ tay, được tăng vị thế. Nếu bạn thành công thì họ im lặng, cũng chẳng mất gì, vì cái comment ba năm trước hiếm khi tự quay lại đòi họ giải thích hồi đó vì sao nói vậy. Rủi ro gần như bằng không, lợi ích thì có thật. Nhìn theo cấu trúc, đó gần như là một trò chơi quá đẹp cho người đứng ngoài, nên cũng không lạ khi chỗ đó đông người chơi. Chỗ nào có lợi mà không phải chịu rủi ro, chỗ đó rất nhanh chật kín.

Người làm thì ngược lại. Họ bỏ tiền, bỏ thời gian, bỏ danh dự lên bàn. Họ không mua quyền chọn, họ thật sự đứng vào một vị thế. Cho nên tranh cãi với người chế giễu bằng lý lẽ thường rất phí sức. Không phải vì họ ngu, mà vì hai bên đang chơi hai trò khác nhau, với hai bảng chi phí khác nhau. Không có cái bàn chung nào để ngồi xuống đàm phán cả.

Nên với mỗi lời phê bình, mình chỉ giữ đúng một câu hỏi: người này mất gì nếu họ nói sai? Nếu câu trả lời là “không mất gì”, thì nó thường là tiếng ồn hơn là tín hiệu, kể cả khi nó tình cờ đúng.

“Then they ask” là một cái bẫy

Nếu bạn làm chỉ để chờ tới ngày họ quay lại hỏi, thì bạn vừa giao vô-lăng cho chính những người mình khinh. Động lực trả thù cháy rất mạnh, nhưng tắt cũng rất nhanh. Tệ hơn nữa, suốt quãng đường đó nó bắt bạn mang theo đám khán giả cũ trong đầu, toàn những người mà bạn đã tự kết luận là không đáng nghe.

Có một bộ lọc khá thật: nếu không một ai quay lại hỏi, mình có làm không? Có thì làm. Không thì thứ bạn đang theo đuổi có lẽ không phải công việc, mà là sự công nhận. Mà sự công nhận thì có nhiều cách rẻ hơn nhiều để kiếm, ví dụ như đi cười người khác.

Bị cười là chuyện nhỏ. Bị cười đúng mà không nhận mới là chuyện lớn.

Nói tới đây lại có một cái bẫy khác, rất dễ làm mình tê liệt. Kiểu như: “vậy làm gì cũng có thể sai, thôi để chuẩn bị kỹ thêm đã”. Rồi ba năm trôi qua.

Mình nói chuyện này với tư cách một người đã trả giá cho nó. Buổi dạy đầu tiên của mình lắp bắp, cháy giờ, phần hay nhất lại nằm ở slide cuối mà mình không kịp nói tới. Mấy bài viết đầu tiên trên blog này giờ đọc lại mình vẫn thấy ngượng, và mình để nguyên đó, không sửa. Sản phẩm đầu tiên mình làm ra thì xấu và chậm. Mình chưa thấy ai nhảy cóc qua được đoạn này, kể cả những người bạn đang ngước lên nhìn. Chỉ là bạn không thấy giai đoạn đó của họ thôi, vì hồi ấy chưa ai quay phim.

Theo cái mình thấy, khác biệt lớn nhất giữa người đi tiếp và người bỏ cuộc có khi chỉ là người đi tiếp chịu làm cái dở đó ở ngoài ánh sáng, rồi trả giá sớm. Vì có một thứ chỉ mua được bằng cách làm ra sản phẩm dở: phản hồi thật. Bạn không thể nghĩ nó ra trong đầu, không học hết qua khóa học, cũng không mượn nguyên xi từ kinh nghiệm của người khác được. Nó chỉ xuất hiện khi bạn đẩy một thứ còn non nớt ra thế giới, rồi thế giới đẩy ngược lại.

Nghĩa là cái dở không chỉ là cái giá phải trả để bắt đầu, nó còn là công cụ để học. Không chịu làm dở thì mình tự cắt mất nguồn dữ liệu duy nhất có thể giúp mình khá lên. Giữ được thể diện, đổi lại là đứng yên. Rồi mười năm sau vẫn ở đúng chỗ cũ, chỉ khác là lúc đó đã có đủ lý lẽ để giải thích vì sao mình chưa bắt đầu.

Cái đám đông đang nhìn bạn, phần lớn là bạn tưởng tượng ra

Bạn tưởng cả thế giới đang nhìn. Nhưng phần lớn thời gian, mỗi người còn đang bận lo xem chính mình trông ra sao. Số người thật sự bỏ công ra chế giễu bạn thường chỉ là một nhóm rất nhỏ, rất ồn, và như phần trên đã nói, họ cũng chẳng đặt gì lên bàn cả. Bạn đang lấy nỗi sợ trước một đám đông tưởng tượng để đánh đổi một cuộc đời có thật.

Còn những người âm thầm mừng vì thấy có người dám làm trước thì nhiều khi không comment. Nhưng họ nhìn. Và một vài người trong số đó sẽ bước theo bạn, chính vì họ thấy bạn cũng bắt đầu từ một chỗ non nớt, giống hệt chỗ họ đang đứng. Bản nháp xấu xí của bạn đôi khi lại là lời cho phép dành cho người phía sau.

Nhưng đừng biến bài này thành áo giáp

Vế còn lại, nếu không nói ra thì cũng thiếu trung thực. Mọi thứ ở trên rất dễ bị lấy làm lá chắn, rồi từ đó mình khỏi phải nghe ai nữa. “Haters gonna hate” là một câu rất tiện, tiện tới mức nó nuốt luôn cả những lời đáng nghe.

Nên mình phải tự phân biệt hai loại. Chế giễu thì không có skin-in-the-game, không có context, và chủ yếu nói cho khán giả nghe. Cái đó bỏ qua. Phản biện thì có trải nghiệm, có mất mát nếu nói sai, và thường chọn nói riêng với bạn thay vì đứng giữa đám đông. Cái đó nghe kỹ, vì đây có khi là loại dữ liệu đắt nhất mà bạn lại được cho không. Loại thứ hai rất hiếm, và thường khó chịu hơn loại thứ nhất, vì nó chạm đúng chỗ đau. Gom cả hai vào chung một rổ “haters” thì mình cũng tự cắt nốt nguồn phản hồi hiếm hoi còn thật.

Chốt lại

Mình vẫn giữ câu đó. Chỉ là giữ nó như một quan sát về chi phí, không phải như một lời tiên tri: cười thì rẻ, làm thì đắt, và thời gian là thứ cuối cùng phân xử được hai bên. Hiểu như vậy thì câu đó vẫn đứng vững, mà không cần hứa cái gì nó không giao được.

Còn vế sau, cái “then they ask”, mình để nó ở đó như một chuyện có thể xảy ra, không phải chuyện phải xảy ra. Nếu tới thì tốt. Nếu không tới thì công việc vẫn còn nguyên đó. Bỏ được kỳ vọng vào vế sau, vế đầu tự nhiên nhẹ đi rất nhiều.

Nên nếu phải thêm một câu bên cạnh câu của bạn mình, mình sẽ thêm câu này: phiên bản dở của việc bạn làm hôm nay vẫn có giá trị hơn phiên bản hoàn hảo mà bạn nghĩ trong đầu suốt ba năm qua.

Mình vẫn đang làm đúng cái đó. Mỗi khoá mình dạy bây giờ đều là bản vá của một buổi dạy trước mà mình đã làm hỏng ở đâu đó, và mình biết cái mình đang dạy tuần này rồi cũng sẽ có chỗ để sửa. Nó không bao giờ tới được trạng thái xong. Nó chỉ tới được phiên bản kế tiếp.

Đến lúc họ quay lại hỏi, có khi bạn cũng chẳng còn nhớ họ từng cười. Vì lúc đó bạn đã bận làm phiên bản thứ hai mươi rồi.